Wyjście wspólnika ze spółki z o.o. – case study

Wyjście wspólnika ze spółki z o.o. przez dobrowolne umorzenie udziałów z czystego zysku

Umorzenie udziałów w spółce z o.o. stanowi jedno z najczęściej wykorzystywanych narzędzi prawa spółek handlowych, umożliwiających wyjście wspólnika ze spółki bez konieczności poszukiwania zewnętrznego nabywcy. Dobrowolne umorzenie udziałów z czystego zysku, połączone z warunkową umową nabycia udziałów przez spółkę w celu ich umorzenia, pozwala na elastyczne ukształtowanie transakcji wyjścia wspólnika, w sposób uwzględniający interesy zarówno wspólnika występującego, jak i spółki oraz wspólnika pozostającego w spółce. Sytuacja staje się szczególnie złożona, gdy wspólnik występujący jest jednocześnie członkiem zarządu, a spółka pozostaje stroną zobowiązań wobec podmiotów trzecich, których realizacja została zabezpieczona z udziałem tego wspólnika. W takich przypadkach standardowy schemat – uchwała, umowa, zgłoszenie do KRS – nie wystarcza, a transakcja wyjścia wymaga indywidualnie zaprojektowanego mechanizmu uwzględniającego interesy wszystkich uczestników obrotu.

W niniejszym artykule, w oparciu o stan faktyczny jednej z prowadzonych przez Kancelarię spraw, omawiamy następujące zagadnienia:

1. Konstrukcję dobrowolnego umorzenia udziałów w spółce z o.o. dwuosobowej (50/50),
2. Umorzenie udziałów z czystego zysku bez obniżenia kapitału zakładowego (art. 199 § 6 k.s.h.),
3. Powołanie pełnomocnika z art. 210 § 1 k.s.h. w sytuacji, gdy wspólnik występujący jest członkiem zarządu,
4. Warunkową umowę nabycia udziałów przez spółkę w celu ich umorzenia oraz charakter prawny warunku zawieszającego polegającego na uzyskaniu zgody podmiotu trzeciego,
5. Depozyt notarialny jako mechanizm zabezpieczający rozliczenie finansowe stron,
6. Moment, w którym umowa wywiera skutek prawny oraz znaczenie wpisu do KRS,
7. Towarzyszące transakcje – warunkowa umowa przeniesienia praw autorskich oraz warunkowa umowa sprzedaży udziałów w spółce zależnej.

Stan faktyczny sprawy

Klient zwrócił się do Kancelarii w sprawie spółki z o.o., w której kapitale zakładowym uczestniczyło dwóch wspólników posiadających po 50% udziałów. Wspólnicy byli również członkami zarządu spółki.

Wspólnicy podjęli decyzję o zakończeniu wspólnego prowadzenia działalności gospodarczej, przy czym jeden z nich miał wystąpić ze spółki, drugi natomiast pozostać i kontynuować działalność. Jako mechanizm wyjścia wspólnika ze spółki zastosowaliśmy dobrowolne umorzenie udziałów wspólnika występującego, przeprowadzone z czystego zysku spółki z lat ubiegłych, bez obniżenia kapitału zakładowego. Wynagrodzenie za umarzane udziały zostało ustalone na poziomie blisko 3.000.000 zł.

Istotnym uwarunkowaniem sprawy było to, że spółka pozostawała stroną umowy zawartej z podmiotem trzecim, której wykonanie zostało zabezpieczone poręczeniem udzielonym przez występującego wspólnika. Zmiana struktury właścicielskiej spółki – w tym definitywne wyjście wspólnika – wymagała uprzedniej akceptacji tego podmiotu w odniesieniu do modyfikacji warunków zabezpieczenia umowy. Konieczność uzyskania zgody podmiotu trzeciego na zmianę zabezpieczenia zdeterminowała konstrukcję prawną wybranego rozwiązania.

Dobrowolne umorzenie udziałów w spółce z o.o. z czystego zysku – podstawa prawna (art. 199 k.s.h.)

Instytucja umorzenia udziałów w spółce z o.o. uregulowana w art. 199 k.s.h. polega na unicestwieniu udziałów – wraz z umorzeniem wygasają wszystkie prawa i obowiązki z nich wynikające. Mechanizm dobrowolnego umorzenia udziałów, wybrany w omawianej sprawie, wymaga sekwencji dwóch następujących po sobie czynności: podjęcia uchwały zgromadzenia wspólników o umorzeniu nabytych w ten sposób udziałów własnych spółki oraz zawarcia umowy nabycia udziałów przez spółkę od wspólnika w celu ich umorzenia.

W omawianej sprawie zastosowano art. 199 § 6 k.s.h., zgodnie z którym umorzenie udziału z czystego zysku nie wymaga obniżenia kapitału zakładowego. Wybór tej konstrukcji pozwolił uniknąć:

1. konieczności przeprowadzenia postępowania konwokacyjnego, czyli ogłoszenia o obniżeniu kapitału, wezwania wierzycieli do zgłaszania sprzeciwów w terminie trzech miesięcy oraz konieczności zaspokojenia lub zabezpieczenia wierzycieli zgłaszających sprzeciw,
2. konieczności zmiany umowy spółki w zakresie wysokości kapitału zakładowego,
3. wymogu zgłoszenia obniżenia kapitału do sądu rejestrowego.

Po umorzeniu udziałów liczba pozostałych udziałów i ich wartość nominalna nie odpowiadają wartości kapitału zakładowego spółki ujawnionej w rejestrze – co jest stanem dopuszczalnym i może być stanem trwałym.

Pozostałe sposoby kształtowania struktury kapitałowej spółki, w tym dokapitalizowanie czy zmiana proporcji udziałowych, omówiliśmy w artykule Sposoby dokapitalizowania spółki z o.o. oraz w artykule Zbycie 50% udziałów w spółce z o.o. przez wspólników posiadających nieparzystą liczbę udziałów – omówienie problematyki i rozwiązania praktyczne.

Powołanie pełnomocnika do umowy nabycia udziałów członka zarządu (art. 210 § 1 k.s.h.)

Z uwagi na fakt, że wspólnik występujący pełnił jednocześnie funkcję członka zarządu, do zawarcia umowy nabycia udziałów na rzecz spółki w celu ich umorzenia konieczne było zastosowanie szczególnej reprezentacji przewidzianej w art. 210 § 1 k.s.h. Zgodnie z tym przepisem, w umowie między spółką a członkiem zarządu spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników. Podpisanie umowy za obie strony przez zarząd w takich okolicznościach skutkuje jej bezwzględną nieważnością na podstawie art. 58 k.c.

W ramach uchwał podjętych przez Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników spółki powołano zatem pełnomocnika do zawarcia w imieniu spółki z członkiem zarządu zarówno umowy nabycia udziałów w celu ich umorzenia, jak i umów towarzyszących (m.in. umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych do utworów wytworzonych przez tego wspólnika w okresie jego uczestnictwa w spółce, o czym szerzej w dalszej części artykułu). Treść uchwały precyzowała w sposób ścisły zakres pełnomocnictwa, w tym wskazywała wzory umów stanowiące załączniki do protokołu oraz wprowadzała zastrzeżenie, że postanowienia tych umów nie mogą zostać zmienione bez uprzedniej zgody zgromadzenia wspólników.

O wymogach formalnych dotyczących zawierania umów ze spółką, gdy jej kontrahentem jest członek zarządu, pisaliśmy szerzej w artykule Pożyczka wspólnika będącego członkiem zarządu spółce z o.o. – wymogi prawne i podatkowe.

Warunkowa umowa nabycia udziałów przez spółkę w celu ich umorzenia

Najistotniejszym elementem konstrukcji prawnej było uzależnienie skutku rozporządzającego umowy nabycia udziałów przez spółkę od ziszczenia się kilku warunków zawieszających. Konstrukcja warunkowej umowy zbycia udziałów, oparta na art. 89 k.c., dopuszcza możliwość uzależnienia powstania skutków czynności prawnej od zdarzenia przyszłego i niepewnego. Strony pozostają związane treścią umowy od chwili jej zawarcia, jednak skutek rozporządzający – tj. przeniesienie własności udziałów – następuje dopiero w momencie ziszczenia się ostatniego z zastrzeżonych warunków.

W umowie zawartej między spółką a wspólnikiem występującym zastrzeżono m.in. następujące warunki zawieszające, których łączne ziszczenie się powodowało automatyczne (bez konieczności składania dodatkowych oświadczeń woli) przejście prawa własności udziałów na spółkę:

• wpłata wynagrodzenia do depozytu notarialnego,
• uzyskanie zgody podmiotu trzeciego na zmianę warunków umowy zabezpieczenia w sposób prowadzący do całkowitego zwolnienia wspólnika występującego z odpowiedzialności wynikającej z dotychczasowego zabezpieczenia, w tym poprzez ustanowienie nowego zabezpieczenia z udziałem wspólnika pozostającego.

Warunki zawieszające zastrzeżono na korzyść wspólnika występującego, co oznacza, że ma on prawo do jednostronnego zrzeczenia się ich. Konstrukcja ta dodatkowo wzmacnia jego pozycję, dając mu pełną kontrolę nad finalizacją transakcji w sytuacjach, w których ziszczenie się danego warunku staje się obiektywnie niemożliwe lub niecelowe.

Do czasu spełnienia wszystkich warunków zawieszających wspólnik występujący zachowuje status wspólnika spółki, a spółka nie jest uprawniona do wykonywania jakichkolwiek praw z udziałów objętych umową. Mechanizm warunkowej sprzedaży udziałów szerzej omawialiśmy w artykule Zabezpieczenie interesów spółki oraz dotychczasowych wspólników przy wprowadzaniu nowych wspólników – przymusowe umorzenie udziałów czy warunkowa sprzedaż?.

Depozyt notarialny – zabezpieczenie wypłaty wynagrodzenia za umorzone udziały

Wykorzystanie depozytu notarialnego do rozliczenia wynagrodzenia za umarzane udziały stanowiło rozwiązanie zabezpieczające interesy obu stron transakcji. Spółka uzyskała pewność, że środki nie zostaną wypłacone wspólnikowi, dopóki nie nastąpi skuteczne przejście udziałów oraz ich rejestrowe ujawnienie. Wspólnik z kolei uzyskał pewność, że środki są już zdeponowane i zostaną mu wypłacone niezwłocznie po dopełnieniu wszystkich wymaganych formalności – bez ryzyka problemów płatniczych po stronie spółki w momencie, w którym wszystkie pozostałe warunki transakcji zostaną już spełnione.

Wypłata środków z depozytu notarialnego została uzależniona od łącznego ziszczenia się trzech przesłanek: ziszczenia wszystkich warunków zawieszających (lub skutecznego zrzeczenia się ich przez wspólnika), skutecznego przejścia własności udziałów na spółkę oraz prawomocnego wpisu zmian w KRS. W przypadku nieziszczenia się któregokolwiek z ww. warunków, środki podlegają zwrotowi spółce – co dodatkowo eliminuje ryzyko sporu o status środków zdeponowanych.

Moment skuteczności umorzenia udziałów i wpis zmian w KRS

W konstrukcji zastosowanej w omawianej sprawie należy wyróżnić kilka odrębnych momentów, którym przypisać należy odmienne skutki prawne:

1. Umorzenie udziałów na podstawie uchwały zgromadzenia wspólników.
2. Zawarcie umowy nabycia udziałów na rzecz spółki w celu umorzenia – z tą chwilą strony związane są treścią umowy, lecz nie następuje przeniesienie własności udziałów. Wspólnik występujący zachowuje wszystkie prawa i obowiązki wynikające z udziałów.
3. Ziszczenie się ostatniego z warunków zawieszających – z tą chwilą następuje automatyczne, bez konieczności składania dodatkowych oświadczeń woli, przeniesienie własności udziałów na spółkę. Spółka uzyskuje status uprawnionego z udziałów własnych.
4. Zgłoszenie zmiany w KRS – po umorzeniu udziałów zarząd zobligowany jest do złożenia do sądu rejestrowego aktualnej listy wspólników odzwierciedlającej nowy stan właścicielski. Wpis ten ma w omawianej konstrukcji charakter deklaratoryjny – wspólnik traci ten status z mocy prawa wraz z umorzeniem udziałów, niezależnie od daty aktualizacji rejestru.

W praktyce, w treści warunkowej umowy oraz protokołu przyjęcia środków do depozytu notarialnego strony nadały rejestracji w KRS znaczenie operacyjne, uzależniając od niej wypłatę środków z depozytu. Pozwala to wyeliminować ryzyko, że wypłata środków nastąpi przed ujawnieniem zmiany w rejestrze – co mogłoby generować trudności dla wspólnika pozostającego w spółce.

Podsumowanie

Dobrowolne umorzenie udziałów w spółce z o.o. z czystego zysku, oparte na warunkowej umowie nabycia udziałów przez spółkę w celu ich umorzenia, stanowi skuteczne narzędzie wyjścia wspólnika ze spółki – w szczególności w sytuacjach, w których standardowe zbycie udziałów na rzecz osoby trzeciej lub wspólnika pozostającego nie jest możliwe lub korzystne. Zastosowana w omawianej sprawie konstrukcja umożliwiła:

1. przeprowadzenie transakcji bez konieczności obniżenia kapitału zakładowego oraz postępowania konwokacyjnego (art. 199 § 6 k.s.h.),
2. zabezpieczenie interesów wszystkich stron poprzez zastosowanie warunków zawieszających oraz depozytu notarialnego,
3. uwzględnienie szczególnych uwarunkowań biznesowych spółki, w tym jej zobowiązań wobec podmiotów trzecich oraz osobistych zobowiązań wspólnika występującego,
4. prawidłowe ukształtowanie reprezentacji spółki w sytuacji, gdy wspólnik występujący jest jednocześnie członkiem zarządu (art. 210 § 1 k.s.h.).

W praktyce kluczowe znaczenie ma precyzyjne zaprojektowanie konstrukcji umownej, w szczególności w zakresie warunków zawieszających, harmonogramu wypłat z depozytu notarialnego oraz dokumentowania ziszczenia się poszczególnych warunków. Niedokładne ujęcie tych kwestii może generować spory co do momentu skuteczności umorzenia udziałów oraz statusu wspólnika występującego w okresie przejściowym. Każda transakcja wyjścia wspólnika ze spółki z o.o. wymaga indywidualnej analizy uwarunkowań korporacyjnych i kontraktowych spółki.