Umowa wspólników jako uzupełnienie dobrowolnego umorzenia udziałów w trybie S24

Tryb S24 (rejestracja i dalsze zmiany w spółce przez system teleinformatyczny S24) stanowi częste rozwiązanie wykorzystywane w obrocie gospodarczym, w szczególności wśród osób rozpoczynających prowadzenie działalności. Atrakcyjność tego trybu – niskie koszty, krótki czas oczekiwania na wpis oraz możliwość podejmowania uchwał i dokonywania zmian w spółce przy wykorzystaniu systemu teleinformatycznego – wiąże się jednak z istotnym ograniczeniem. Wszystkie czynności korporacyjne w trybie S24 opierają się na sztywnych wzorcach udostępnionych w systemie, co uniemożliwia indywidualne kształtowanie ich treści w zakresie wykraczającym poza te ramy.

Ograniczenie to staje się szczególnie istotne przy okazji wyjścia wspólnika ze spółki przez dobrowolne umorzenie udziałów. O ile samą uchwałę o umorzeniu udziałów oraz uchwały towarzyszące można podjąć przy wykorzystaniu wzorca w trybie S24, o tyle wszystkie pozostałe kwestie wymagające uregulowania między stronami – w tym indywidualnie skonstruowane mechanizmy ekonomiczne (ratalna zapłata ceny, korekta ceny, odroczenie płatności), prawa autorskie do utworów wytworzonych w okresie uczestnictwa wspólnika w spółce, wzajemne ograniczenia konkurencyjne, podział aktywów niematerialnych czy zabezpieczenia osobiste (poręczenie, dobrowolne poddanie się egzekucji) – znajdują się poza zakresem regulacji możliwych do dokonania w trybie S24. 

Tę uzupełniającą rolę pełnić może umowa wspólników zawierana poza systemem teleinformatycznym, w której strony ujmują wszystkie kwestie wymagające indywidualnego ukształtowania.

W niniejszym artykule, w oparciu o stan faktyczny jednej z prowadzonych przez Kancelarię spraw, omawiamy następujące zagadnienia:

1. Dobrowolne umorzenie udziałów w spółce z o.o. zarejestrowanej w trybie S24;
2. Rolę umowy wspólników jako uzupełnienia czynności korporacyjnych dokonanych w trybie S24,
3. Mechanizm ratalnej zapłaty ceny z prawem odroczenia oraz korekty ceny,
4. Udzielenie spółce licencji na utwory wytworzone przez wspólnika występującego,
5. Wzajemny zakaz przejmowania klientów i współpracowników,
6. Dobrowolne poddanie się egzekucji w trybie art. 777 § 1 pkt 5 k.p.c. oraz poręczenie wspólnika pozostającego jako zabezpieczenie zapłaty ceny.

Stan faktyczny sprawy

Klient zwrócił się do Kancelarii w sprawie spółki z o.o. zarejestrowanej w trybie S24, w której kapitale zakładowym uczestniczyło dwóch wspólników posiadających po 50% udziałów. Wspólnicy byli również członkami zarządu spółki. Wspólnicy podjęli decyzję o zakończeniu wspólnego prowadzenia działalności, przy czym jeden z nich miał wystąpić ze spółki. Jako mechanizm wyjścia zastosowaliśmy dobrowolne umorzenie udziałów wspólnika występującego z czystego zysku spółki, bez obniżenia kapitału zakładowego. 

Specyfika sprawy polegała na tym, że poza samym wyjściem wspólnika konieczne było jednoczesne uregulowanie wielu kwestii towarzyszących – zasad dalszego korzystania przez spółkę z utworów wytworzonych przez wspólnika występującego, podziału tzw. klientów wspólnych, podziału aktywów niematerialnych oraz zasad rozliczeń podatkowych. Z uwagi na granice trybu S24 wszystkie te kwestie ujęto w odrębnej, kompleksowej umowie wspólników, zawieranej poza systemem teleinformatycznym.

Dobrowolne umorzenie udziałów w trybie S24

Spółki zarejestrowane w trybie S24 mogą korzystać z tego systemu również na etapie późniejszego funkcjonowania. W uchwały korporacyjne (w tym uchwała o umorzeniu oraz uchwała o powołaniu pełnomocnika do reprezentowania spółki z art. 210 § 1 k.s.h.) podjęte zostały przy wykorzystaniu systemu teleinformatycznego S24.

Umorzenie udziałów z czystego zysku, bez obniżenia kapitału zakładowego, pozwoliło uniknąć:

1. przeprowadzenia postępowania konwokacyjnego z art. 264 k.s.h. (wzywania wierzycieli do zgłaszania sprzeciwów wobec umorzenia działów; następnie spółka byłaby zobowiązana zaspokoić lub zabezpieczyć tych wierzycieli),
2. zmiany umowy spółki w zakresie wysokości kapitału zakładowego,
3. zgłoszenia obniżenia kapitału do sądu rejestrowego w trybie art. 265 k.s.h.

Po umorzeniu udziałów liczba pozostałych udziałów i ich wartość nominalna nie odpowiadają wartości kapitału zakładowego spółki ujawnionej w rejestrze – co jest stanem dopuszczalnym i może być stanem trwałym.

Pozostałe sposoby kształtowania struktury kapitałowej spółki, w tym dokapitalizowanie czy zmiana proporcji udziałowych, omówiliśmy w artykule Sposoby dokapitalizowania spółki z o.o. oraz w artykule Zbycie 50% udziałów w spółce z o.o. przez wspólników posiadających nieparzystą liczbę udziałów – omówienie problematyki i rozwiązania praktyczne.

Umowa wspólników jako uzupełnienie czynności dokonanych w trybie S24

Tryb S24, dzięki wykorzystaniu sztywnych wzorców udostępnionych w systemie teleinformatycznym, pozwala na szybkie dokonanie podstawowych czynności korporacyjnych – w tym podjęcie uchwały o umorzeniu udziałów. 

W omawianej sprawie, wszystkie kwestie wymagające indywidualnego ukształtowania treści i wykraczające poza ramy wzorców umów z S24 zostały uregulowane w odrębnej umowie zawartej między wspólnikami. Zawarta umowa wspólników łączy w sobie elementy klasycznej umowy sprzedaży udziałów na rzecz spółki w celu umorzenia oraz porozumienia regulującego dalsze wzajemne relacje stron (spółki, wspólnika występującego ze spółki, wspólnika pozostającego w spółce).

Z uwagi na fakt, że wspólnik występujący pełnił jednocześnie funkcję członka Zarządu, do zawarcia umowy konieczne było zastosowanie szczególnej reprezentacji przewidzianej w art. 210 § 1 k.s.h. – spółkę reprezentował pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników. O wymogach formalnych dotyczących zawierania umów między spółką a członkiem Zarządu pisaliśmy szerzej w artykule Pożyczka wspólnika będącego członkiem zarządu spółce z o.o. – wymogi prawne i podatkowe.

Umowa wspólników została zawarta w formie aktu notarialnego – mimo że dla skuteczności samego zbycia udziałów wystarczyłaby forma pisemna z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 180 § 1 k.s.h.). Wybór formy aktu notarialnego podyktowany był koniecznością zawarcia w treści umowy oświadczeń o dobrowolnym poddaniu się egzekucji w trybie art. 777 § 1 pkt 5 k.p.c. Ujęcie wszystkich kluczowych kwestii (cena, mechanizmy zabezpieczające, prawa autorskie, zakaz konkurencji, podział aktywów) w jednym kompleksowym dokumencie pozwoliło spójnie powiązać poszczególne mechanizmy umowne (np. uzależnienie skuteczności licencji od zapłaty ostatniej raty ceny czy automatyczne pomniejszenie kwoty poręczenia o każdą zapłaconą ratę).

Cena sprzedaży, harmonogram ratalny i mechanizmy zabezpieczające

Cena sprzedaży za umarzane udziały została rozłożona raty. W celu zabezpieczenia płynności spółki na wypadek pogorszenia jej sytuacji finansowej przewidziano mechanizm jednostronnego odroczenia płatności pojedynczej raty. Prawo to przysługuje spółce wyłącznie w razie wystąpienia co najmniej jednej z trzech ściśle określonych przesłanek finansowych (spadek salda rachunków poniżej określonego progu, udokumentowane wypowiedzenie umowy przez klienta lub wystąpienie zaległości płatniczych klientów). Wspólnik występujący zachował uprawnienie do zakwestionowania odroczenia.

Drugim, znacznie bardziej zaawansowanym mechanizmem jest klauzula korekty ceny uzależniająca wysokość pozostałych do zapłaty rat od utrzymania przez spółkę stałych miesięcznych przychodów abonamentowych od kluczowych klientów. W razie utraty tych przychodów spółce przysługuje prawo jednostronnego pomniejszenia ceny sprzedaży według wyraźnie określonej formuły matematycznej zawartej w treści umowy. Mechanizm korekty zawiera istotne klauzule wyłączające – prawo do pomniejszenia ceny nie przysługuje, jeżeli rezygnacja klienta wynikła z pogorszenia jakości usług świadczonych przez spółkę lub z działań samej spółki. 

Licencja na utwory zamiast przeniesienia autorskich praw majątkowych

W odróżnieniu od typowych rozwiązań stosowanych przy wyjściu wspólnika ze spółki, w omawianej sprawie nie zdecydowano się na przeniesienie autorskich praw majątkowych do utworów wytworzonych przez wspólnika występującego, lecz na udzielenie spółce licencji o szerokim zakresie. Licencja ma charakter niewyłączny, nieograniczony terytorialnie, jest udzielona na czas nieoznaczony i obejmuje wszystkie pola eksploatacji wskazane w art. 50 i 74 ust. 4 Prawa autorskiego, z prawem do udzielania sublicencji oraz przeniesienia licencji na podmioty trzecie.

Wybór konstrukcji licencyjnej zamiast przeniesienia praw pozwolił zabezpieczyć spółce pełne ekonomiczne korzystanie z utworów, a jednocześnie pozostawić wspólnikowi występującemu możliwość niezależnego korzystania z nich na potrzeby jego dalszej działalności zawodowej. Skuteczność licencji uzależniono od zapłaty przez spółkę ostatniej raty ceny sprzedaży, co tworzy dodatkowy ekonomiczny mechanizm dyscyplinujący spółkę do terminowego regulowania zobowiązań.

Wzajemny zakaz przejmowania klientów i prawo do referencji

Strony zawarły w umowie szczegółową regulację dotyczącą wzajemnych ograniczeń konkurencyjnych. Zastosowano wzajemny zakaz przejmowania klientów z czytelnym podziałem zakresu usługowego oraz podział kompetencji odpowiadający dalszemu profilowi działalności każdej ze stron. 

Równocześnie umowa przyznała obu stronom wzajemne prawo do wykorzystywania realizacji w materiałach portfolio, wraz z prawem do posługiwania się nazwą i logo klienta, dla którego daną realizację wykonano.

Dobrowolne poddanie się egzekucji i poręczenie wspólnika pozostającego

Najsilniejszym zabezpieczeniem zapłaty ceny jest dobrowolne poddanie się egzekucji w trybie art. 777 § 1 pkt 5 k.p.c., zarówno przez spółkę, jak i przez wspólnika pozostającego w spółce, działającego w charakterze poręczyciela. Kwota poręczenia ulega automatycznemu pomniejszeniu o każdą zapłaconą ratę ceny sprzedaży oraz o każdą skutecznie dokonaną korektę ceny. Konstrukcja ta zapewnia wspólnikowi występującemu możliwość szybkiej i skutecznej egzekucji bez konieczności prowadzenia długotrwałego postępowania sądowego. Mechanizmy zabezpieczające pozycję wspólnika omawialiśmy szerzej w artykule Zabezpieczenie interesów spółki oraz dotychczasowych wspólników.

Podsumowanie

Omawiana sprawa pokazuje, że wyjście wspólnika ze spółki z o.o. zarejestrowanej w trybie S24 wymaga z reguły zastosowania konstrukcji dwuelementowej. Tryb S24 pozwala na szybkie dokonanie samych czynności korporacyjnych (w tym podjęcie uchwały o umorzeniu udziałów), jednak ze względu na sztywne ramy wzorców udostępnionych w systemie teleinformatycznym nie umożliwia uregulowania kwestii indywidualnych. Tę funkcję pełni umowa wspólników zawierana poza systemem teleinformatycznym, łącząca w sobie elementy klasycznej umowy sprzedaży udziałów na rzecz spółki w celu umorzenia oraz porozumienia między wspólnikami. Zastosowane w sprawie rozwiązania umożliwiły:

1. szybkie przeprowadzenie samej procedury korporacyjnej dzięki wykorzystaniu systemu teleinformatycznego S24,
2. zabezpieczenie interesu wspólnika występującego poprzez mechanizmy gwarantujące zapłatę ceny (dobrowolne poddanie się egzekucji spółki, poręczenie wspólnika pozostającego),
3. zabezpieczenie interesu spółki poprzez mechanizmy odroczenia płatności rat oraz korekty ceny w przypadku utraty kluczowych klientów,
4. uregulowanie kwestii towarzyszących (licencja na utwory, wzajemny zakaz przejmowania klientów i współpracowników, podział aktywów niematerialnych) w jednym kompleksowym dokumencie.